खुसीका लागि मन, शरीर र समाजबिच सन्तुलन आवश्यक : डा.समीम अख्तर [भिडिओ]
- आकाङ्क्षा धामी
काठमाडौँ, ६ चैत । अन्तर्राष्ट्रिय खुसी दिवस प्रत्येक वर्ष मार्च २० तारिखका दिन विश्वभर मनाइन्छ । संयुक्त राष्ट्रसंघले खुसीलाई मानव जीवनको आधारभूत लक्ष्य र अधिकारका रूपमा मान्यता दिँदै यो दिवस मनाउन सुरू गरेको हो । सन् २०११ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले खुसीलाई मानवको आधारभूत लक्ष्य मान्ने प्रस्ताव पारित गरेको थियो भने सन् २०१३ देखि औपचारिक रूपमा यो दिवस मनाउन थालिएको हो ।
यो दिवसको अवधारणा अघि बढाउन छिमेकी देश भुटानको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको मानिन्छ । भुटानले सन् १९७० को दशकदेखि आर्थिक वृद्धिभन्दा ‘कुल राष्ट्रिय खुसी’लाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको छ । यसै अवसरमा नेपाल न्युज बैङ्कले क्यान्सर विशेषज्ञ तथा अन्कोलोजी फिजिसियन डा.समीम अख्तरसँग गरेको कुराकानीमा उहाँले खुसीलाई व्यक्तिको अनुभव, अवस्था र परिवेशअनुसार फरक–फरक रूपमा व्याख्या गर्न सकिने बताउनुभयो । उहाँका अनुसार खुसी मनभित्रबाट उत्पन्न हुने प्रसन्नता र सकारात्मक अनुभूतिको अवस्था हो, जसले व्यक्तिको सोच र व्यवहारलाई प्रभाव पार्छ ।
डा.अख्तरले एउटै घटना फरक व्यक्तिका लागि फरक अनुभूति दिने उदाहरण दिँदै भन्नुभयो, “एउटा खेलमा एक टिमको जित अर्को टिमका लागि हार हो । त्यसैले एउटै परिस्थितिमा पनि खुसीको अनुभूति फरक हुन सक्छ ।” उहाँका अनुसार खुसी दुई प्रकारको हुन सक्छ–क्षणिक र दीर्घकालीन । कुनै उपलब्धि हासिल गर्दा प्राप्त हुने खुसी क्षणिक हुन सक्छ भने जीवनको स्थायित्व, परिवारको सफलता वा सन्तानको प्रगति जस्ता कुराले दीर्घकालीन सन्तुष्टि प्रदान गर्छ ।
उहाँ भन्नुहुन्छ, “सुख र दुःख जीवनका दुई पाटा हुन् । जसरी रातपछि दिन र दिनपछि रात आउँछ, त्यसरी नै जीवनमा सुख–दुःख आइरहन्छन् । त्यसैले सन्तुलनमा रहनु नै वास्तविक खुसी हो ।”
डा.अख्तरका अनुसार खुसी प्राप्तिका लागि सामाजिक सम्बन्ध अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । मानिसले एकअर्कासँग हेरचाह र साझेदारी गर्दा मात्र वास्तविक सन्तुष्टि प्राप्त गर्न सक्छ । “मानिस सामाजिक प्राणी भएकाले एक्लोपनले दीर्घकालीन खुसी दिन सक्दैन,” उहाँले भन्नुभयो ।
उहाँले डिजिटल युगले जीवन सहज बनाए पनि मानिसबीचको प्रत्यक्ष सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएकोतर्फ ध्यानाकर्षण गराउनुभयो । “पहिले मानिसहरू भेटघाट गरेर सम्बन्ध सुदृढ बनाउँथे, अहिले धेरै कुरा प्रविधिमा सीमित भएका छन्, जसले आत्मीयता घटाएको छ,” उहाँले भन्नुभयो ।
मानसिक स्वास्थ्य सन्तुलनका लागि नियमित व्याम, योग, ध्यान तथा सामाजिक क्रियाकलापमा सहभागिता आवश्यक रहेको उहाँले सुझाउनुभयो । उहाँका अनुसार शरीरमा डोपामिन, सेरोटोनिन, अक्सिटोसिन र एन्डोर्फिन जस्ता हर्मोनहरूको सन्तुलनले पनि खुसीको अनुभूति बढाउँछ । उहाँ भन्नुहुन्छ, “तनाव पनि दुई प्रकारको हुन्छ डिस्ट्रेस (हानिकारक) र युस्ट्रेस (फाइदाजनक)। सकारात्मक गतिविधिले युस्ट्रेस बढाउँछ, जसले स्वास्थ्य र खुसी दुवैमा सुधार ल्याउँछ ।”
डा.अख्तरले आर्थिक अस्थिरता, स्वास्थ्य समस्या, सामाजिक दबाब र अपेक्षाहरू पूरा नहुनुजस्ता कारणले मानिसहरू दुःखी हुने गरेको उल्लेख गर्दै यस्तो अवस्थामा सीप विकास, आत्मनिर्भरता र सकारात्मक सोच आवश्यक रहेको बताउनुभयो । उहाँले सबैलाई सन्देश दिँदै भन्नुभयो, “आफूलाई माया गर्न सिकौँ, स्वास्थ्य जीवनशैली अपनाऔँ, समाजप्रति जिम्मेवार बनौँ र एकअर्कालाई सहयोग गरौँ । सानो–सानो सकरात्मक प्रयासले नै समृद्ध र खुसी समाज निर्माण सम्भव हुन्छ ।”
डा.अख्तरका अनुसार खुसी जन्मजात मात्र नभइ सिकेर विकास गर्न सकिने क्षमता पनि हो । जीवनमा अनुशासन, सकारात्मक सोच र निरन्तर अभ्यासमार्फत मानिसले आफूलाई खुसी बनाउने तरिका सिक्न सक्छ । खुसी एकाएक प्राप्त हुने अवस्था होइन । यसका लागि खेलाडी वा संगीत साधकजस्तै नियम, अनुशासन, अभ्यास र निरन्तर प्रयास आवश्यक हुन्छ ।
गास, बास, कपासजस्ता आधारभूत आवश्यकतासँग जोडिएको खुसी प्रायः क्षणिक हुने उहाँले उल्लेख गर्नुभयो । आम्दानी, खर्च र आर्थिक अस्थिरताले मानिसको मनोस्थिति प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “प्रायःजस्तो खुशी भनेको एक किसिमको भावना हो । खुसी जन्मजात मात्र नभई सिकेर विकास गर्न सकिने क्षमता पनि हो । यो क्षणिक पनि हुन सक्छ । कुनै खुसी जुन हुन्छ मन भित्रबाट आउने मन प्रफुल्लित हुने प्रसन्न हुने एक चरणमा पुगिसकेपछि मान्छेको अवस्था अथवा उमेर एउटा चरणमा पुगिसकेपछि खुसी भनेको बेग्लै कुरा हुन्छ ।” अन्तर्राष्ट्रिय खुसी दिवसले व्यक्तिगत मात्र नभइ सामूहिक रूपमा पनि सुखी जीवनको महत्त्वलाई उजागर गर्दै आपसी सहकार्य, सद्भाव र मानवीय सम्बन्ध सुदृढ गर्न प्रेरणा दिने अपेक्षा गरिएको छ । –नेपाल न्युज बैङ्क